Thăng bằng: giác quan thứ sáu mà ít ai gọi tên

Đứng vững là việc ta làm mà không nghĩ tới. Nhưng đằng sau nó là sự phối hợp của ba hệ thống rất tinh vi.

Ba nguồn thông tin

• Hệ tiền đình ở tai trong — báo chuyển động và vị trí đầu.
• Cảm nhận vị trí từ cơ, gân, khớp và lòng bàn chân — báo tư thế cơ thể.
• Thị giác — cung cấp tham chiếu về môi trường xung quanh.

Não tổng hợp cả ba và ra lệnh cho cơ điều chỉnh liên tục. Việc này diễn ra hàng trăm lần mỗi phút mà ta không biết.

Hệ tiền đình

• Nằm trong tai trong, cạnh ốc tai.
• Có ba ống bán khuyên nằm ở ba mặt phẳng khác nhau.
• Chúng phát hiện chuyển động xoay của đầu.
• Hai cấu trúc khác phát hiện chuyển động thẳng và hướng trọng lực.
• Bên trong có dịch và tế bào lông cảm nhận.

Ba ống ở ba mặt phẳng cho phép phát hiện xoay theo mọi hướng — một thiết kế rất gọn.

Vì sao chóng mặt khi quay tròn

• Dịch trong ống bán khuyên chuyển động theo khi bạn quay.
• Khi dừng lại, dịch vẫn tiếp tục chuyển động theo quán tính.
• Tai trong vẫn báo đang quay trong khi mắt thấy đứng yên.
• Mâu thuẫn này tạo cảm giác chóng mặt.

Đây là mô hình thu nhỏ của mọi loại chóng mặt: mâu thuẫn giữa các nguồn thông tin.

Say tàu xe cũng vậy

• Tai trong cảm nhận chuyển động của xe.
• Mắt nhìn vào bên trong xe thì thấy mọi thứ đứng yên.
• Mâu thuẫn gây buồn nôn và khó chịu.
• Nhìn ra xa qua cửa sổ làm giảm mâu thuẫn.

Dòng cuối là lời khuyên có cơ sở: đọc sách trong xe làm nặng thêm vì mắt hoàn toàn không thấy chuyển động.

Cảm nhận vị trí cơ thể

• Thụ thể trong cơ, gân, khớp báo góc và độ căng.
• Lòng bàn chân báo phân bố trọng lượng.
• Nhờ đó ta biết mình đang nghiêng về hướng nào.
• Hệ thống này hoạt động liên tục mà không cần ý thức.

Người mất cảm giác bàn chân do bệnh thần kinh mất một nguồn quan trọng, và điều đó ảnh hưởng rõ tới thăng bằng.

Vai trò của thị giác

• Cung cấp tham chiếu về đường thẳng đứng và môi trường.
• Càng quan trọng hơn khi hai hệ kia suy giảm.
• Đó là lý do thị lực kém làm tăng nguy cơ té ngã.
• Bóng tối làm mất nguồn này.

Thử nhắm mắt và đứng một chân — độ khó tăng vọt, đó là vai trò của thị giác.

Khi một hệ thống suy giảm

• Hai hệ còn lại có thể bù ở mức nhất định.
• Nhưng khả năng bù giảm khi có thêm yếu tố bất lợi.
• Bóng tối, mặt sàn không bằng phẳng, mệt mỏi đều làm giảm khả năng bù.
• Khi hai hoặc ba hệ cùng suy giảm thì nguy cơ té ngã tăng mạnh.

Đây là lý do người cao tuổi hay ngã vào ban đêm khi đi vệ sinh: tối, mới ngủ dậy, và có thể còn tác dụng của thuốc.

Thay đổi theo tuổi

• Tế bào cảm nhận ở tiền đình giảm dần.
• Cảm nhận vị trí kém chính xác hơn.
• Thị lực giảm.
• Cơ yếu đi, phản xạ chậm hơn.
• Thời gian phản ứng khi mất thăng bằng dài hơn.

Dòng cuối quan trọng: người trẻ loạng choạng thì bước một bước là lấy lại được, người cao tuổi thì không kịp.

Tin tốt: thăng bằng tập được

• Đây là khả năng đáp ứng rất tốt với tập luyện.
• Cải thiện thấy được sau vài tuần tập đều.
• Hiệu quả ở mọi lứa tuổi.
• Là một trong những biện pháp phòng té ngã có bằng chứng mạnh nhất.

Bài tập đơn giản

• Đứng một chân, bám vào ghế khi cần.
• Đi nối gót — đặt gót chân này sát mũi chân kia.
• Đứng lên ngồi xuống ghế không dùng tay.
• Đứng nhắm mắt cạnh tường, chỉ khi đã vững ở bước trước.
• Tập thái cực quyền hoặc các môn tương tự.

Dòng cuối có bằng chứng tốt trong phòng té ngã ở người cao tuổi. Hãy bắt đầu ở mức an toàn và có chỗ bám.

Thăng bằng và sự chú ý

• Giữ thăng bằng cần một phần nguồn lực chú ý của não.
• Vừa đi vừa làm việc khác làm thăng bằng kém hơn.
• Hiệu ứng này rõ hơn ở người cao tuổi.
• Đây là lý do vừa đi vừa nhìn điện thoại nguy hiểm.

Với người cao tuổi, dừng lại khi cần nói chuyện hoặc xem gì đó là thói quen an toàn.

Thăng bằng khi mệt

• Mệt mỏi làm phản xạ chậm hơn.
• Thiếu ngủ ảnh hưởng tới khả năng giữ thăng bằng.
• Rượu ảnh hưởng trực tiếp tới hệ tiền đình.
• Nguy cơ ngã tăng vào cuối ngày.

Dòng cuối là điều đáng biết: nhiều vụ ngã xảy ra khi người ta đã mệt.

Khi nào cần đi khám

• Chóng mặt kéo dài hoặc tái diễn.
• Mất thăng bằng mới xuất hiện.
• Kèm nghe kém hoặc ù tai.
• Kèm nhìn đôi, nói khó, yếu chi.
• Té ngã không rõ nguyên nhân.

Dòng thứ tư là dấu hiệu cần cấp cứu — có thể liên quan tới đột quỵ.

Tóm lại

Thăng bằng là kết quả của ba hệ thống: tiền đình ở tai trong, cảm nhận vị trí từ cơ khớp, và thị giác. Chóng mặt xảy ra khi các nguồn này mâu thuẫn nhau. Khi một hệ suy giảm, hai hệ kia bù được — nhưng bóng tối và mặt sàn xấu làm giảm khả năng bù. Tin tốt là thăng bằng đáp ứng rất tốt với tập luyện ở mọi lứa tuổi.

Câu hỏi thường gặp