Chóng mặt: phân biệt các kiểu và ý nghĩa của chúng

Khi người bệnh nói "chóng mặt", họ có thể đang mô tả những trải nghiệm hoàn toàn khác nhau. Phân biệt được chúng là bước đầu quan trọng nhất.

Bốn kiểu chính

• Quay cuồng — cảm giác mình hoặc xung quanh đang xoay.
• Choáng váng — cảm giác sắp ngất, tối sầm.
• Mất thăng bằng — đi đứng loạng choạng nhưng không xoay.
• Lơ mơ, mơ hồ — khó mô tả, như không thực.

Mỗi kiểu gợi ý nhóm nguyên nhân khác nhau, nên mô tả cụ thể giúp chẩn đoán nhanh hơn nhiều.

Kiểu quay cuồng

• Thường liên quan tới hệ tiền đình.
• Có thể kèm buồn nôn, nôn, rung giật nhãn cầu.
• Nặng hơn khi thay đổi tư thế đầu.
• Nguyên nhân thường gặp gồm sỏi tai trong, viêm dây thần kinh tiền đình, bệnh Ménière.

Nhóm này sẽ được nói kỹ hơn ở bài riêng vì có những nguyên nhân xử lý được rất hiệu quả.

Kiểu choáng váng

• Thường do giảm tưới máu não tạm thời.
• Hay xảy ra khi đứng dậy nhanh.
• Có thể do mất nước, thiếu máu, rối loạn nhịp tim.
• Một số thuốc huyết áp gây tình trạng này.

Hạ huyết áp tư thế

Đây là nguyên nhân rất phổ biến và đáng nói riêng:

• Huyết áp tụt khi chuyển từ nằm hoặc ngồi sang đứng.
• Cảm giác tối sầm, choáng trong vài giây.
• Phổ biến hơn ở người cao tuổi.
• Nặng hơn khi mất nước, sau ăn no, khi trời nóng.
• Nhiều thuốc góp phần gây ra.

Cách phòng:

• Ngồi dậy từ từ, ngồi một lúc trước khi đứng.
• Uống đủ nước.
• Co duỗi chân vài lần trước khi đứng.
• Tránh đứng dậy đột ngột sau bữa ăn no.
• Báo với bác sĩ nếu đang dùng thuốc huyết áp.

Kiểu mất thăng bằng

• Cảm giác không vững khi đi đứng.
• Thường liên quan tới bệnh thần kinh, cơ khớp, hoặc suy giảm nhiều hệ thống.
• Hay gặp ở người cao tuổi.
• Nguy cơ té ngã cao.

Thuốc — nguyên nhân hay bị bỏ qua

• Thuốc huyết áp và lợi tiểu.
• Thuốc an thần, thuốc ngủ.
• Thuốc chống trầm cảm.
• Một số kháng sinh có độc tính với tai.
• Thuốc chống dị ứng thế hệ cũ.
• Nhiều thuốc dùng cùng lúc làm tăng nguy cơ.

Dòng cuối quan trọng với người cao tuổi: rà soát danh sách thuốc là việc đáng làm khi có chóng mặt. Đừng tự ngưng — hãy nói với bác sĩ hoặc dược sĩ.

Những nguyên nhân khác

• Thiếu máu.
• Hạ đường huyết.
• Mất nước.
• Rối loạn nhịp tim.
• Lo âu và tăng thông khí.
• Đau nửa đầu.
• Vấn đề thị lực hoặc kính mới không phù hợp.

Dòng cuối đáng lưu ý: đổi kính, đặc biệt kính đa tròng, có thể gây chóng mặt trong giai đoạn làm quen.

Dấu hiệu cần cấp cứu

Chóng mặt kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây cần gọi cấp cứu ngay:

• Nói khó hoặc không hiểu lời nói.
• Méo miệng, yếu một bên.
• Nhìn đôi hoặc mất thị lực đột ngột.
• Đau đầu dữ dội đột ngột.
• Đau ngực hoặc khó thở.
• Mất ý thức.
• Không đi lại được.

Đây có thể là đột quỵ hoặc vấn đề tim mạch — thời gian là yếu tố quyết định.

Cách mô tả cho bác sĩ

• Cảm giác cụ thể là gì: xoay, tối sầm, hay loạng choạng.
• Kéo dài bao lâu mỗi cơn.
• Xuất hiện khi nào, có liên quan tư thế không.
• Có kèm nghe kém, ù tai không.
• Có kèm buồn nôn không.
• Danh sách thuốc đang dùng.

Dòng thứ ba đặc biệt hữu ích: chóng mặt xuất hiện khi trở mình trên giường gợi ý một nguyên nhân rất cụ thể và dễ xử lý.

Xử trí khi đang chóng mặt

• Ngồi hoặc nằm xuống ngay để tránh ngã.
• Giữ đầu yên, nhìn vào một điểm cố định.
• Tránh thay đổi tư thế đột ngột.
• Uống nước nếu nghi mất nước.
• Không lái xe khi đang chóng mặt.

Chóng mặt và lo âu

• Lo âu có thể gây cảm giác chóng mặt, lâng lâng.
• Thở nhanh làm thay đổi khí trong máu và gây choáng.
• Ngược lại, chóng mặt kéo dài cũng gây lo âu.
• Hai thứ tạo vòng lặp củng cố lẫn nhau.

Nếu chóng mặt của bạn liên quan tới lo âu, đó là vấn đề thật và có cách xử lý — hãy nói với bác sĩ.

Về chóng mặt sau khi đứng lâu

• Máu dồn xuống chân khi đứng yên lâu.
• Hay xảy ra ở nơi nóng, đông người.
• Co duỗi cơ chân giúp máu lưu thông.
• Ngồi hoặc nằm xuống ngay khi thấy choáng.

Dòng cuối quan trọng: cố gắng đứng tiếp khi đã thấy choáng thường dẫn tới ngất và ngã.

Về an toàn trong nhà

• Đèn ngủ ở lối đi ban đêm.
• Thanh vịn ở nhà tắm và cầu thang.
• Bỏ thảm dễ trượt.
• Không để dây điện ngang lối đi.
• Ghế có tay vịn để đứng dậy dễ hơn.

Tóm lại

"Chóng mặt" bao gồm nhiều cảm giác khác nhau — quay cuồng, choáng váng, mất thăng bằng — và mỗi kiểu gợi ý nguyên nhân khác. Hạ huyết áp tư thế rất phổ biến và phòng được bằng cách đứng dậy từ từ. Thuốc là nguyên nhân hay bị bỏ qua, đặc biệt khi dùng nhiều loại. Và chóng mặt kèm nói khó hoặc yếu một bên là cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp