Say tàu xe và say sóng: khi các giác quan mâu thuẫn

Say tàu xe là ví dụ rõ nhất về điều xảy ra khi các giác quan báo thông tin mâu thuẫn nhau.

Cơ chế

• Tai trong cảm nhận xe đang chuyển động, tăng tốc, rẽ.
• Mắt nhìn vào bên trong xe thấy mọi thứ đứng yên so với mình.
• Cảm nhận vị trí cơ thể cũng báo đang ngồi yên.
• Não nhận thông tin mâu thuẫn và phản ứng bằng buồn nôn.

Có giả thuyết cho rằng não diễn giải mâu thuẫn này như dấu hiệu ngộ độc, nên kích hoạt phản xạ nôn — dù đây chỉ là một cách giải thích.

Vì sao người lái ít bị

• Họ nhìn ra đường, thấy được chuyển động.
• Họ điều khiển nên dự đoán được cú rẽ và phanh sắp tới.
• Dự đoán được làm giảm mâu thuẫn.

Đây là gợi ý quan trọng cho người ngồi sau: nhìn ra phía trước và dự đoán chuyển động giúp giảm triệu chứng.

Yếu tố làm nặng thêm

• Đọc sách hoặc nhìn điện thoại trong xe.
• Ngồi ghế sau, đặc biệt ghế quay ngang.
• Không khí ngột ngạt, mùi mạnh.
• Bụng quá no hoặc quá đói.
• Lo lắng, đặc biệt nếu từng bị say.
• Đường quanh co, xe dừng đỗ liên tục.

Dòng thứ năm tạo vòng lặp: lo sẽ say làm tăng khả năng say thật.

Cách phòng — trước khi đi

• Ăn nhẹ, không quá no cũng không để đói.
• Tránh đồ ăn nhiều dầu mỡ và rượu.
• Ngủ đủ.
• Dùng thuốc hoặc gừng trước khi khởi hành nếu đã biết mình hay say.

Cách phòng — trong lúc đi

• Chọn chỗ ngồi ít rung lắc nhất.
• Nhìn ra xa, về phía chân trời.
• Không đọc sách hoặc nhìn màn hình.
• Giữ đầu tựa vào ghế để giảm chuyển động.
• Mở cửa sổ hoặc bật thông gió.
• Nhắm mắt và nghỉ cũng có thể giúp.

Dòng cuối là lựa chọn thay thế: nếu không nhìn ra ngoài được, nhắm mắt loại bỏ tín hiệu thị giác mâu thuẫn.

Chỗ ngồi tốt nhất

• Ô tô: ghế trước, nhìn ra đường.
• Xe khách: hàng ghế phía trước, gần trục xe.
• Tàu thuỷ: giữa thân tàu, gần mặt nước.
• Máy bay: hàng ghế cạnh cánh.
• Tàu hoả: ngồi xuôi chiều đi.

Dòng cuối đáng lưu ý: ngồi ngược chiều trên tàu làm tăng mâu thuẫn thị giác.

Về gừng

• Là một trong số ít biện pháp tự nhiên có bằng chứng với buồn nôn.
• Nên dùng trước khi khởi hành.
• Dạng kẹo gừng, trà gừng, hoặc chế phẩm.
• Người dùng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ trước với liều cao.

Về thuốc chống say

• Có hiệu quả nhưng phải dùng trước khi khởi hành.
• Uống khi đã buồn nôn thì kém hiệu quả hơn nhiều.
• Phần lớn gây buồn ngủ.
• Không dùng khi sẽ lái xe.
• Có chống chỉ định với một số tình trạng.
• Hãy hỏi dược sĩ về loại và cách dùng phù hợp.

Dòng thứ năm quan trọng: một số thuốc chống say không phù hợp với người có bệnh tăng nhãn áp hoặc vấn đề tiểu tiện.

Với trẻ em

• Trẻ từ khoảng hai tuổi trở lên hay bị say tàu xe.
• Thường giảm dần khi lớn.
• Cho trẻ nhìn ra ngoài, không đưa điện thoại.
• Ghế trẻ em đặt cao để trẻ nhìn được ra cửa sổ.
• Thuốc cho trẻ phải theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Dòng thứ ba là điều chỉnh đơn giản mà hiệu quả: màn hình là nguồn mâu thuẫn thị giác lớn nhất.

Trong thai kỳ

• Nhiều người nhạy cảm hơn khi mang thai.
• Không tự dùng thuốc chống say.
• Hãy hỏi bác sĩ về lựa chọn an toàn.
• Các biện pháp không dùng thuốc nên thử trước.

Khi đang say

• Dừng xe và ra ngoài hít thở nếu có thể.
• Nằm hoặc ngả ghế, giữ đầu yên.
• Uống nước từng ngụm nhỏ.
• Không ăn thêm cho tới khi đỡ.
• Hít thở chậm và sâu.

Về say sóng kéo dài

• Một số người sau chuyến đi biển dài vẫn thấy chao đảo trên đất liền.
• Thường hết trong vài giờ tới vài ngày.
• Nếu kéo dài nhiều tuần thì nên đi khám.

Với người đi xe máy

• Người ngồi sau xe máy cũng có thể bị say.
• Nhìn qua vai người lái ra phía trước giúp giảm.
• Không cúi nhìn điện thoại.
• Mũ bảo hiểm kín làm nóng và ngột ngạt thêm.

Với quãng đường dài, dừng nghỉ định kỳ giúp cả người lái lẫn người ngồi sau.

Về vòng đeo tay chống say

• Loại bấm huyệt cổ tay được bán rộng rãi.
• Bằng chứng còn tranh cãi, kết quả nghiên cứu lẫn lộn.
• Không có tác dụng phụ đáng kể nên có thể thử.
• Không nên dựa vào nó cho chuyến đi quan trọng.

Nếu bạn thấy nó có ích thì cứ dùng, nhưng nên có phương án khác dự phòng.

Về thích nghi

• Đi biển nhiều ngày thường quen dần.
• Não học cách xử lý mâu thuẫn.
• Nhưng có thể mất lại sau thời gian không đi.

Tóm lại

Say tàu xe xảy ra khi tai trong báo chuyển động còn mắt thấy đứng yên. Người lái ít bị vì họ nhìn ra đường và dự đoán được chuyển động. Chỗ ngồi tốt nhất là nơi ít rung lắc và nhìn được ra phía trước. Thuốc chống say phải dùng trước khi khởi hành, uống khi đã buồn nôn thì kém hiệu quả nhiều.

Câu hỏi thường gặp