Mũi ngửi thế nào: giác quan cổ xưa nhất và ít được hiểu nhất

Khứu giác là giác quan bị xem nhẹ nhất. Nhưng nó có những đặc điểm mà không giác quan nào khác có.

Đường đi của mùi

• Phân tử mùi bay trong không khí và vào khoang mũi.
• Chúng hoà tan vào lớp niêm dịch phía trên khoang mũi.
• Gắn vào thụ thể trên các tế bào thần kinh khứu giác.
• Tín hiệu đi thẳng lên hành khứu ở nền não.

Điểm thứ hai giải thích vì sao khi mũi khô hoặc quá nhiều dịch nhầy thì ngửi kém đi.

Điều đặc biệt nhất

• Các giác quan khác đi qua một trạm trung chuyển ở não trước khi tới vỏ não.
• Khứu giác không đi qua trạm đó.
• Nó nối trực tiếp tới các vùng liên quan tới cảm xúc và ký ức.
• Đây là lý do mùi gợi ký ức mạnh và đột ngột hơn hình ảnh hay âm thanh.

Cảm giác đột nhiên nhớ lại cả một khung cảnh tuổi thơ khi ngửi thấy một mùi quen là hệ quả trực tiếp của cấu trúc này.

Cách phân biệt vô số mùi

• Con người có hàng trăm loại thụ thể khứu giác khác nhau.
• Một phân tử mùi kích hoạt nhiều loại thụ thể ở mức độ khác nhau.
• Não nhận ra tổ hợp đó như một mùi cụ thể.
• Giống như bảng chữ cái tạo ra vô số từ.

Cơ chế tổ hợp này giải thích vì sao ta phân biệt được nhiều mùi hơn số thụ thể rất nhiều.

Tế bào khứu giác tự thay mới

• Đây là loại tế bào thần kinh hiếm hoi được tái tạo ở người trưởng thành.
• Chúng tiếp xúc trực tiếp với không khí bên ngoài nên cần thay thường xuyên.
• Khả năng này là lý do khứu giác có thể phục hồi sau một số tổn thương.
• Nhưng tái tạo chậm dần theo tuổi.

Điểm thứ ba là cơ sở của hy vọng khi mất khứu giác — khác hẳn tế bào lông ở tai.

Hiện tượng thích nghi

• Ở lâu trong một mùi thì dần không ngửi thấy nữa.
• Thụ thể giảm đáp ứng với kích thích không đổi.
• Đây là cơ chế giúp phát hiện thay đổi mới.
• Ra ngoài một lúc rồi quay lại thì lại ngửi thấy.

Hệ quả thực tế: bạn không ngửi được mùi nhà mình, và người khác thì có.

Mùi và vị

• Phần lớn điều ta gọi là "vị" thực ra là mùi.
• Lưỡi chỉ nhận vài vị cơ bản.
• Sự phong phú của món ăn đến từ mùi đi lên mũi từ phía sau họng.
• Đây là lý do khi ngạt mũi thì ăn không thấy ngon.

Thử nghiệm đơn giản: bịt mũi rồi ăn, phần lớn hương vị biến mất.

Khứu giác và an toàn

• Phát hiện khói cháy.
• Phát hiện rò rỉ khí gas.
• Phát hiện thức ăn hỏng.
• Phát hiện hoá chất nguy hiểm.

Đây là lý do mất khứu giác không chỉ là mất niềm vui ăn uống mà còn là vấn đề an toàn.

Khác biệt giữa từng người

• Độ nhạy khứu giác khác nhau đáng kể.
• Yếu tố di truyền có vai trò.
• Một số người không ngửi được một mùi cụ thể nào đó.
• Kinh nghiệm và văn hoá ảnh hưởng tới cách diễn giải mùi.

Điểm cuối thú vị: cùng một mùi có thể được coi là thơm ở nơi này và khó chịu ở nơi khác.

Khứu giác giảm theo tuổi

• Bắt đầu giảm từ tuổi trung niên.
• Rõ hơn sau tuổi bảy mươi.
• Ảnh hưởng tới cảm giác ngon miệng.
• Có thể dẫn tới ăn uống kém và sụt cân ở người cao tuổi.

Điểm cuối đáng chú ý với người chăm sóc: người cao tuổi chán ăn đôi khi vì không còn cảm nhận được hương vị.

Những gì làm giảm khứu giác tạm thời

• Cảm cúm, viêm mũi.
• Dị ứng.
• Polyp mũi.
• Mũi quá khô hoặc quá nhiều dịch.
• Hút thuốc.

Khứu giác và trí nhớ mùi

• Ta nhận ra hàng nghìn mùi nhưng khó gọi tên chúng.
• Nhận diện mùi và gọi tên mùi là hai việc khác nhau trong não.
• Đây là lý do cảm giác "quen lắm mà không nhớ là gì".
• Người được luyện tập như thợ pha chế hương có vốn từ mùi phong phú hơn.

Điểm cuối cho thấy khả năng mô tả mùi là kỹ năng học được, không phải bẩm sinh.

Khứu giác ở trẻ sơ sinh

• Trẻ nhận ra mùi mẹ từ rất sớm.
• Mùi giúp trẻ định hướng tìm vú mẹ.
• Đây là một trong những giác quan hoạt động sớm nhất.
• Mùi quen giúp trẻ bình tĩnh hơn.

Điều này có ứng dụng thực tế: để đồ có mùi mẹ gần trẻ khi mẹ vắng mặt có thể giúp trẻ dễ chịu hơn.

Khi nào cần đi khám

• Mất khứu giác kéo dài sau khi hết cảm.
• Mất khứu giác đột ngột không rõ lý do.
• Ngửi thấy mùi không có thật.
• Mùi quen bỗng trở nên khó chịu bất thường.
• Kèm chảy máu mũi hoặc nghẹt một bên kéo dài.

Dòng thứ ba và thứ tư là hai rối loạn khứu giác riêng, sẽ nói kỹ hơn ở bài khác.

Tóm lại

Khứu giác là giác quan duy nhất nối thẳng tới vùng cảm xúc và ký ức mà không qua trạm trung chuyển — đó là lý do mùi gợi ký ức mạnh và đột ngột. Não phân biệt mùi bằng tổ hợp của hàng trăm thụ thể. Tế bào khứu giác tự tái tạo được, khác với tế bào lông ở tai. Và phần lớn thứ ta gọi là "vị" thực ra là mùi.

Câu hỏi thường gặp