Loạn khứu giác: khi mọi thứ có mùi sai

Đây là rối loạn ít được biết tới nhưng với người trải qua thì rất ảnh hưởng: mọi thứ vẫn có mùi, nhưng là mùi sai và thường rất khó chịu.

Hai dạng khác nhau

• Loạn khứu giác — có mùi thật nhưng cảm nhận sai.
• Ảo khứu — ngửi thấy mùi khi không có nguồn nào.

Cả hai đều gây khó chịu, nhưng dạng thứ hai còn đáng lo hơn vì không tránh được bằng cách tránh vật.

Mùi thường được mô tả

• Mùi cháy khét.
• Mùi hoá chất, mùi xăng.
• Mùi thối hoặc mùi rác.
• Mùi kim loại.
• Mùi khói thuốc.

Điểm chung là hầu hết đều khó chịu — hiếm khi người ta loạn khứu thành mùi dễ chịu.

Những thứ hay bị ảnh hưởng nhất

• Cà phê.
• Thịt, đặc biệt thịt nấu chín.
• Hành, tỏi.
• Trứng.
• Kem đánh răng.
• Nước hoa và sản phẩm có hương.

Biết danh sách này có ích: người đang loạn khứu có thể tạm tránh nhóm gây phản ứng mạnh nhất.

Nguyên nhân

• Sau nhiễm vi rút đường hô hấp — nguyên nhân phổ biến nhất.
• Sau chấn thương đầu.
• Viêm mũi xoang mạn.
• Một số bệnh thần kinh.
• Một số thuốc.
• Đôi khi không rõ nguyên nhân.

Vì sao nó xảy ra

• Tế bào khứu giác tái tạo sau tổn thương.
• Nhưng các sợi thần kinh mới có thể nối sai chỗ.
• Não nhận tín hiệu từ kênh không đúng.
• Kết quả là mùi được diễn giải sai.

Điểm này dẫn tới một cách nhìn an ủi: loạn khứu giác sau khi mất khứu giác thường là dấu hiệu hệ thống đang phục hồi, dù chưa đúng.

Diễn tiến thường gặp

• Mất khứu giác trước.
• Rồi xuất hiện loạn khứu khi bắt đầu hồi phục.
• Mức độ dao động theo thời gian.
• Dần dần các mùi trở về gần đúng hơn.
• Quá trình có thể kéo dài nhiều tháng.

Sự dao động này khiến người bệnh lúc hy vọng lúc thất vọng — biết trước điều đó giúp bớt nản.

Ảnh hưởng tới ăn uống

• Món ăn quen thuộc trở nên không thể ăn được.
• Một số người sụt cân đáng kể.
• Sợ ăn vì không biết món nào sẽ gây phản ứng.
• Ăn uống mất đi tính xã hội, ngại ăn cùng người khác.

Dòng cuối là mất mát ít được nhận ra: bữa ăn chung là sinh hoạt xã hội quan trọng.

Chiến lược ăn uống

• Thử món nguội hoặc lạnh — ít bay hơi nên ít mùi.
• Món vị nhạt thường dễ chịu hơn.
• Sữa chua, phô mai tươi, cơm, khoai thường được dung nạp tốt.
• Tránh nhóm gây phản ứng mạnh trong giai đoạn nặng.
• Thử lại định kỳ vì phản ứng thay đổi theo thời gian.
• Ưu tiên đủ năng lượng và đạm dù món đơn điệu.

Dòng cuối quan trọng: mục tiêu trong giai đoạn này là không sụt cân, không phải ăn ngon.

Khi sụt cân nhiều

• Hãy nói với bác sĩ.
• Có thể cần tư vấn dinh dưỡng.
• Đồ uống bổ sung dinh dưỡng là lựa chọn tạm thời.
• Không để tình trạng kéo dài nhiều tháng mà không can thiệp.

Ảnh hưởng tâm lý

• Người ngoài khó hình dung mức độ khó chịu.
• Cảm giác bị cô lập vì không ai hiểu.
• Lo lắng về việc có phục hồi được không.
• Nguy cơ trầm cảm tăng.

Nếu tình trạng này đang ảnh hưởng nặng tới tâm trạng của bạn, hãy nói với bác sĩ — đó là phần của vấn đề cần được xử lý.

Luyện tập khứu giác

• Được nghiên cứu cho cả mất và loạn khứu giác.
• Ngửi lặp lại một số mùi cố định mỗi ngày.
• Vừa ngửi vừa nhớ lại mùi đúng của nó.
• Cần kiên trì nhiều tháng.
• Hãy hỏi bác sĩ tai mũi họng về cách làm phù hợp.

Những gì giúp trong sinh hoạt

• Dùng sản phẩm không mùi: xà phòng, bột giặt, kem đánh răng.
• Thông thoáng nhà cửa.
• Kẹp mũi hoặc nín thở khi đi qua nơi có mùi mạnh.
• Báo với người thân để họ hiểu và hỗ trợ.

Khi nào cần đi khám

• Loạn khứu kéo dài không cải thiện.
• Ảo khứu xuất hiện đột ngột.
• Kèm đau đầu, thay đổi thị lực, yếu chi.
• Kèm cơn co giật hoặc mất ý thức thoáng qua.
• Sụt cân nhiều.

Hai dòng giữa cần được đánh giá thần kinh — ảo khứu trong một số trường hợp liên quan tới vấn đề ở não.

Nói với người khác về tình trạng này

• Nhiều người không biết loạn khứu giác tồn tại.
• Từ chối món ăn dễ bị hiểu là kén chọn.
• Giải thích ngắn gọn giúp tránh hiểu nhầm.
• Nói rõ đây là tình trạng tạm thời trong nhiều trường hợp.

Người thân hiểu được thì bữa ăn chung bớt căng thẳng hơn nhiều.

Ghi lại để theo dõi

• Ghi món nào gây phản ứng mạnh.
• Ghi món nào ăn được.
• Thử lại danh sách mỗi vài tuần.
• Sự thay đổi theo thời gian là dấu hiệu tiến triển.

Danh sách này vừa giúp ăn uống dễ hơn vừa cho thấy tiến bộ mà cảm giác hằng ngày khó nhận ra.

Tóm lại

Loạn khứu giác là ngửi thấy mùi sai, thường là mùi khó chịu như cháy khét hoặc hoá chất. Nó xảy ra khi tế bào khứu giác tái tạo nhưng nối sai chỗ — nên sau khi mất khứu giác, nó thường là dấu hiệu đang phục hồi. Chiến lược ăn uống là chọn món nguội, vị nhạt, và ưu tiên đủ năng lượng hơn là ăn ngon.

Câu hỏi thường gặp