Mất khứu giác: hậu quả lớn hơn nhiều người nghĩ

Mất khứu giác thường bị coi là vấn đề nhỏ. Người trải qua nó thì biết không phải vậy.

Các mức độ

• Giảm khứu giác — ngửi được nhưng kém đi.
• Mất khứu giác — không ngửi được gì.
• Loạn khứu giác — ngửi thấy mùi khác với mùi thật.
• Ảo khứu — ngửi thấy mùi không tồn tại.

Hai dạng sau đôi khi còn khó chịu hơn mất hoàn toàn, vì mọi thứ đều có mùi sai.

Nguyên nhân thường gặp

• Viêm mũi xoang mạn tính.
• Polyp mũi.
• Dị ứng.
• Nhiễm vi rút đường hô hấp.
• Chấn thương đầu.
• Tuổi tác.
• Hút thuốc.
• Một số thuốc.
• Bệnh thần kinh.

Hai nguyên nhân đầu quan trọng vì chúng thường điều trị được — đó là lý do nên đi khám thay vì cho rằng không làm gì được.

Hai nhóm cơ chế

• Do tắc nghẽn — phân tử mùi không tới được vùng cảm thụ.
• Do tổn thương thần kinh — tế bào cảm thụ hoặc đường dẫn truyền bị hại.

Nhóm đầu thường có khả năng cải thiện tốt hơn khi xử lý được nguyên nhân tắc nghẽn.

Vấn đề an toàn

Đây là phần ít được nói nhất nhưng quan trọng nhất:

• Không phát hiện được khói khi có cháy.
• Không phát hiện rò rỉ khí gas.
• Không biết thức ăn đã hỏng.
• Không nhận ra hoá chất độc trong không khí.

Những biện pháp bù trừ cần thiết:

• Lắp báo khói và báo rò gas trong nhà.
• Dán nhãn ngày lên thực phẩm trong tủ lạnh.
• Tuân thủ nghiêm hạn dùng thay vì ngửi để đánh giá.
• Cẩn thận với bếp gas — cân nhắc chuyển sang bếp điện.
• Nhờ người khác kiểm tra khi không chắc.

Ảnh hưởng tới ăn uống

• Món ăn trở nên nhạt nhẽo vì phần lớn hương vị là mùi.
• Mất hứng thú với bữa ăn.
• Có người ăn ít đi và sụt cân.
• Có người tăng gia vị mạnh, đặc biệt muối và đường, để bù lại.

Dòng cuối là vấn đề thực tế: tăng muối để món ăn có vị hơn có thể ảnh hưởng tới huyết áp.

Cách ăn uống khi mất khứu giác

• Tận dụng những gì lưỡi còn cảm nhận: chua, đắng, ngọt, mặn, umami.
• Dùng vị chua từ chanh, giấm để tạo điểm nhấn.
• Chú ý kết cấu: giòn, mềm, dai tạo trải nghiệm khác nhau.
• Dùng nhiệt độ: món nóng và lạnh cho cảm giác khác nhau.
• Dùng vị cay — đây là cảm giác qua dây thần kinh khác, vẫn còn.
• Chú ý màu sắc và cách trình bày.

Dòng thứ năm đáng biết: cảm giác cay không phải khứu giác nên vẫn cảm nhận được.

Ảnh hưởng tâm lý

Đây là phần thường bị bỏ qua:

• Nhiều người mô tả cảm giác mất kết nối với thế giới.
• Mất mùi người thân, mùi nhà, mùi kỷ niệm.
• Không còn được gợi lại ký ức qua mùi.
• Nghiên cứu ghi nhận nguy cơ trầm cảm cao hơn.
• Người xung quanh thường không hiểu mức độ ảnh hưởng.

Dòng cuối là điều đáng nói với người thân: đây là mất mát thật, không phải chuyện nhỏ nên bỏ qua.

Về khả năng phục hồi

• Tế bào khứu giác tái tạo được, nên có cơ hội phục hồi.
• Do viêm mũi hoặc polyp thì điều trị nguyên nhân có thể cải thiện.
• Sau nhiễm vi rút, nhiều trường hợp phục hồi dần trong nhiều tháng.
• Do chấn thương đứt đường dẫn truyền thì khả năng thấp hơn.
• Thời gian phục hồi có thể rất dài.

Hãy đi khám để biết nguyên nhân cụ thể của mình — tiên lượng khác nhau nhiều.

Luyện tập khứu giác

• Là phương pháp được nghiên cứu cho một số trường hợp.
• Ngửi lặp lại vài mùi đặc trưng mỗi ngày trong nhiều tháng.
• Thường dùng các nhóm mùi khác nhau như hoa, quả, gia vị, nhựa thơm.
• Cần kiên trì, kết quả không nhanh.
• Hãy hỏi bác sĩ tai mũi họng về cách thực hiện phù hợp.

Với người nấu ăn

• Không thể nếm thử để điều chỉnh gia vị.
• Nên đo lường theo công thức thay vì theo cảm nhận.
• Nhờ người khác nếm giúp khi nấu cho cả nhà.
• Cẩn thận với việc nêm quá tay, đặc biệt muối.

Dòng cuối là rủi ro thực tế: người mất khứu giác dễ nêm mặn hơn mà không biết.

Nói với người xung quanh

• Giải thích rằng đây là mất mát thật, không phải chuyện nhỏ.
• Nhờ họ báo khi có mùi bất thường trong nhà.
• Nhờ họ nếm thử món ăn.
• Không cần né tránh các bữa ăn chung.

Dòng cuối quan trọng về mặt tinh thần: rút lui khỏi sinh hoạt xã hội làm tình trạng tâm lý xấu đi.

Khi nào cần đi khám

• Mất khứu giác kéo dài quá vài tuần.
• Mất đột ngột không kèm cảm cúm.
• Chỉ một bên mũi.
• Kèm chảy máu mũi.
• Kèm đau đầu, nhìn mờ, yếu tay chân.
• Kèm run tay hoặc thay đổi dáng đi.

Hai dòng cuối cần được đánh giá vì có thể liên quan tới bệnh thần kinh.

Tóm lại

Mất khứu giác là vấn đề an toàn thật — không phát hiện được khói, gas hay thức ăn hỏng, nên cần lắp thiết bị báo và tuân thủ hạn dùng. Nó cũng gây ảnh hưởng tâm lý mà người xung quanh ít hiểu. Tế bào khứu giác tái tạo được nên có cơ hội phục hồi, đặc biệt khi nguyên nhân là viêm mũi hoặc polyp — đó là lý do nên đi khám.

Câu hỏi thường gặp