Tai nghe thấy thế nào: từ rung động không khí tới âm thanh

Thính giác là giác quan có cấu tạo tinh vi bậc nhất, và cũng là giác quan dễ bị tổn thương vĩnh viễn nhất.

Ba phần của tai

• Tai ngoài — vành tai và ống tai, thu và dẫn âm.
• Tai giữa — màng nhĩ và ba xương con, khuếch đại rung động.
• Tai trong — ốc tai, chuyển rung động thành tín hiệu thần kinh.

Mỗi phần có thể gặp vấn đề riêng, và loại nghe kém khác nhau tuỳ phần bị ảnh hưởng.

Vì sao cần tai giữa

• Âm thanh truyền trong không khí, nhưng tai trong chứa dịch.
• Sóng từ không khí vào dịch bị phản xạ mất phần lớn năng lượng.
• Ba xương con và diện tích màng nhĩ giải quyết vấn đề này.
• Chúng tập trung lực lên một diện tích nhỏ hơn.

Nói cách khác, tai giữa là bộ phận chuyển đổi trở kháng — một giải pháp kỹ thuật rất khéo.

Ốc tai — trái tim của thính giác

• Là cấu trúc xoắn chứa dịch.
• Bên trong có hàng nghìn tế bào lông rất nhỏ.
• Rung động làm dịch chuyển động, làm lông rung theo.
• Chuyển động đó tạo ra tín hiệu điện gửi lên não.

Phân biệt tần số

• Ốc tai được tổ chức theo tần số như một cây đàn.
• Phần đầu nhận âm cao, phần trong nhận âm thấp.
• Mỗi vùng tế bào lông chuyên một dải tần.
• Đây là cách não biết được cao độ của âm thanh.

Cấu trúc này giải thích vì sao mất thính lực thường bắt đầu ở âm cao: vùng đó ở đầu ốc tai và chịu tác động của mọi âm thanh đi qua.

Tế bào lông không tái tạo

Đây là điểm quan trọng nhất của bài:

• Ở người, tế bào lông tổn thương không mọc lại.
• Một số loài khác có khả năng này, nhưng không phải người.
• Mỗi lần tiếp xúc tiếng ồn lớn làm mất thêm một ít.
• Tổn thương tích luỹ qua nhiều năm.

Hệ quả thực tế: phòng ngừa là biện pháp duy nhất thật sự hiệu quả với loại nghe kém này.

Não làm gì với tín hiệu

• So sánh thời gian và cường độ đến hai tai để định vị nguồn âm.
• Tách giọng nói khỏi tiếng ồn nền.
• Nhận diện từ ngữ từ chuỗi âm thanh.
• Bỏ qua âm thanh không quan trọng.

Điểm thứ hai là công việc phức tạp nhất — và cũng là thứ suy giảm sớm khi thính lực kém, ngay cả khi vẫn nghe được tiếng.

Vì sao nghe được mà không hiểu

• Đây là than phiền rất phổ biến.
• Phụ âm nằm ở dải tần cao, nguyên âm ở dải thấp.
• Mất tần số cao làm mất phụ âm trước.
• Nghe thấy tiếng nói nhưng không phân biệt được từ.

Điều này giải thích vì sao nói to hơn không giúp nhiều — vấn đề không phải âm lượng mà là độ rõ.

Về ráy tai

• Ráy tai có vai trò bảo vệ, giữ ẩm và kháng khuẩn.
• Ống tai có cơ chế tự đẩy ráy ra ngoài.
• Ngoáy sâu thường đẩy ráy vào trong hơn.
• Bông ngoáy tai có thể gây trầy xước hoặc thủng màng nhĩ.

Nếu ráy tai gây bít tắc và giảm nghe, hãy tới cơ sở y tế để lấy — đừng tự moi bằng vật cứng.

Về lấy ráy tai ở tiệm

• Dụng cụ không tiệt trùng có nguy cơ lây nhiễm.
• Người không có chuyên môn dễ gây tổn thương.
• Đã có ca thủng màng nhĩ và nhiễm trùng.

Ống vòi nhĩ

• Nối tai giữa với vùng mũi họng.
• Cân bằng áp suất hai bên màng nhĩ.
• Đây là lý do nuốt hoặc ngáp giúp thông tai khi đi máy bay.
• Tắc vòi nhĩ gây ù tai, đầy tai, nghe kém.

Ở trẻ nhỏ, ống này ngắn và nằm ngang hơn — đó là lý do trẻ hay bị viêm tai giữa.

Nghe bằng hai tai

• Não so sánh tín hiệu từ hai tai để định vị nguồn âm.
• Chênh lệch thời gian đến rất nhỏ cũng đủ để định hướng.
• Nghe kém một bên làm mất khả năng này.
• Điều đó ảnh hưởng tới an toàn khi tham gia giao thông.

Đây là lý do nghe kém một bên không phải chuyện nhỏ dù tai kia vẫn tốt.

Dẫn truyền qua xương

• Âm thanh cũng truyền tới tai trong qua xương sọ.
• Đây là lý do giọng nói của chính mình nghe lạ khi ghi âm lại.
• Khi nói, bạn nghe cả qua không khí lẫn qua xương.
• Bản ghi âm chỉ có phần truyền qua không khí.

Hiện tượng này cũng được ứng dụng trong một số loại máy trợ thính và tai nghe.

Khi nào cần đi khám

• Nghe kém đột ngột, đặc biệt một bên.
• Đau tai nhiều.
• Chảy dịch từ tai.
• Ù tai mới xuất hiện và kéo dài.
• Chóng mặt kèm nghe kém.

Dòng đầu tiên đáng nhấn mạnh: nghe kém đột ngột một bên là tình huống cần khám sớm, vì điều trị trong những ngày đầu cho kết quả tốt hơn nhiều.

Tóm lại

Tai giữa giải quyết bài toán truyền âm từ không khí vào dịch, còn ốc tai phân tích tần số như một cây đàn. Tế bào lông ở tai trong không tái tạo được ở người, nên phòng ngừa là biện pháp duy nhất hiệu quả. Mất tần số cao làm mất phụ âm trước, giải thích hiện tượng "nghe được mà không hiểu". Và nghe kém đột ngột một bên cần đi khám sớm.

Câu hỏi thường gặp