Đây là bệnh mắt đáng sợ nhất không phải vì mức độ nghiêm trọng mà vì cách nó tiến triển: lặng lẽ, không đau, và không hồi phục.
Chuyện gì xảy ra
- Mắt có dịch lưu thông liên tục, vào và ra cân bằng.
- Khi đường thoát bị cản, áp lực trong mắt tăng.
- Áp lực cao gây tổn thương dần các sợi thần kinh thị giác.
- Sợi thần kinh đã mất không tái tạo được.
Một điểm cần biết: có người nhãn áp bình thường vẫn bị tổn thương thần kinh thị giác, nên chỉ đo nhãn áp là chưa đủ.
Vì sao không nhận ra sớm
- Tổn thương bắt đầu từ vùng nhìn ngoại vi.
- Thị lực trung tâm vẫn tốt trong thời gian dài.
- Não bù trừ thông tin từ mắt còn lại.
- Mất thị trường ngoại vi rất khó tự nhận ra.
Điểm thứ hai giải thích nghịch lý: người bệnh vẫn đọc được chữ nhỏ trong khi đã mất phần lớn tầm nhìn xung quanh.
Cách nhận ra trong sinh hoạt
- Hay va vào đồ vật ở hai bên.
- Khó khăn khi lái xe, đặc biệt khi chuyển làn.
- Vấp ngã nhiều hơn.
- Khó thích nghi khi đi từ sáng vào tối.
Những dấu hiệu này thường bị gán cho tuổi tác hoặc sự vụng về.
Ai có nguy cơ cao hơn
- Tuổi trên bốn mươi, nguy cơ tăng theo tuổi.
- Tiền sử gia đình — yếu tố rất quan trọng.
- Cận thị nặng.
- Đái tháo đường.
- Từng chấn thương mắt.
- Dùng corticoid kéo dài.
- Một số nhóm dân tộc có nguy cơ cao hơn.
Nếu trong gia đình có người bị bệnh này, hãy nói với bác sĩ mắt — đó là thông tin ảnh hưởng tới lịch tầm soát của bạn.
Tầm soát gồm gì
- Đo nhãn áp.
- Khám đáy mắt xem đầu dây thần kinh thị giác.
- Đo thị trường.
- Đo độ dày giác mạc.
- Chụp cắt lớp lớp sợi thần kinh trong một số trường hợp.
Đây là lý do khám mắt định kỳ có giá trị dù bạn không thấy vấn đề gì.
Dạng cấp tính — cấp cứu
Khác với dạng mạn tính âm thầm, có một dạng khởi phát đột ngột:
- Đau mắt và đau đầu dữ dội.
- Nhìn mờ đột ngột.
- Thấy quầng sáng quanh đèn.
- Mắt đỏ.
- Buồn nôn và nôn.
Đây là cấp cứu nhãn khoa — cần tới cơ sở y tế ngay, vì thị lực có thể mất trong thời gian ngắn.
Lưu ý về buồn nôn
- Triệu chứng tiêu hoá làm người bệnh nghĩ mình bị vấn đề dạ dày.
- Điều này dẫn tới chậm trễ nguy hiểm.
- Đau đầu dữ dội kèm mắt đỏ và nhìn mờ cần nghĩ tới mắt.
Điều trị
- Mục tiêu là hạ nhãn áp để ngăn tổn thương tiếp diễn.
- Thuốc nhỏ mắt là lựa chọn đầu tay trong nhiều trường hợp.
- Có các thủ thuật laser và phẫu thuật khi cần.
- Điều trị thường kéo dài suốt đời.
- Phần thị lực đã mất không phục hồi.
Điểm thứ tư là chỗ nhiều người bỏ cuộc: vì không thấy cải thiện gì, họ nghĩ thuốc không có tác dụng.
Vì sao tuân thủ điều trị khó
- Không có triệu chứng nên không thấy lợi ích.
- Thuốc nhỏ có thể gây khó chịu.
- Phải nhỏ đều đặn nhiều lần mỗi ngày.
- Chi phí kéo dài.
Nếu bạn gặp khó khăn với việc dùng thuốc, hãy nói với bác sĩ — có thể có phác đồ đơn giản hơn hoặc lựa chọn khác, nhưng đừng tự ngưng.
Cách nhỏ mắt đúng
- Rửa tay trước.
- Không để đầu lọ chạm vào mắt.
- Nhắm mắt nhẹ vài chục giây sau khi nhỏ.
- Ấn nhẹ góc trong mắt giúp thuốc ở lại lâu hơn.
- Nếu dùng nhiều loại, nhỏ cách nhau vài phút.
Hãy hỏi dược sĩ hướng dẫn cụ thể cho loại thuốc của bạn.
Lối sống và nhãn áp
- Vận động đều đặn ở mức vừa phải có lợi.
- Một số tư thế đảo ngược làm tăng nhãn áp tạm thời.
- Uống lượng lớn nước một lúc có thể làm nhãn áp tăng ngắn hạn.
- Cà vạt hoặc cổ áo quá chặt cũng có ảnh hưởng nhỏ.
Nếu bạn đang được điều trị, hãy hỏi bác sĩ về các hoạt động cụ thể bạn quan tâm thay vì tự kiêng.
Về corticoid và nhãn áp
- Corticoid ở nhiều dạng có thể làm tăng nhãn áp ở người nhạy cảm.
- Không chỉ thuốc nhỏ mắt mà cả thuốc uống, xịt mũi, bôi da.
- Đây là lý do không nên tự dùng thuốc nhỏ mắt kéo dài.
- Người có tăng nhãn áp cần báo với mọi bác sĩ kê đơn cho mình.
Điểm thứ hai hay bị bỏ qua: một người dùng thuốc xịt mũi corticoid quanh năm cũng nên được biết điều này.
Với người nhà
- Nhắc lịch nhỏ thuốc.
- Nhắc lịch khám định kỳ.
- Hiểu rằng người bệnh cần điều trị dù trông vẫn bình thường.
- Khuyến khích người thân cùng huyết thống đi tầm soát.
Điểm cuối có giá trị thực tế cao: phát hiện sớm ở người thân là cách ngăn được mù loà.
Tóm lại
Dạng phổ biến nhất của tăng nhãn áp tiến triển không đau, không mờ trung tâm, vì tổn thương bắt đầu từ vùng nhìn ngoại vi. Tổn thương không hồi phục — điều trị chỉ ngăn nó tiếp diễn, nên tuân thủ dù không thấy cải thiện là điều quan trọng nhất. Người có tiền sử gia đình nên tầm soát sớm. Và đau mắt dữ dội kèm buồn nôn là cấp cứu, đừng nhầm với vấn đề dạ dày.
Câu hỏi thường gặp
Tăng nhãn áp có triệu chứng không?
Dạng phổ biến nhất gần như không có triệu chứng cho tới khi tổn thương đã nhiều.
Tổn thương có hồi phục được không?
Không. Điều trị nhằm ngăn tổn thương tiếp diễn, không phục hồi phần đã mất.
Ai nên tầm soát?
Người trên bốn mươi tuổi, người có tiền sử gia đình, người cận thị nặng, người đái tháo đường.
Dạng cấp tính có dấu hiệu gì?
Đau mắt dữ dội, nhìn mờ, thấy quầng sáng, buồn nôn — đây là cấp cứu.