Mắt nhìn thấy thế nào: từ ánh sáng tới hình ảnh trong đầu

Thị giác là giác quan ta dựa vào nhiều nhất, và cũng là giác quan gây hiểu nhầm nhiều nhất về cách nó hoạt động.

Điều bất ngờ là: phần lớn công việc không nằm ở mắt.

Đường đi của ánh sáng

• Ánh sáng qua giác mạc — lớp trong suốt phía trước.
• Qua đồng tử, nơi mống mắt điều chỉnh lượng sáng vào.
• Qua thuỷ tinh thể, nơi hội tụ ảnh.
• Tới võng mạc ở đáy mắt.

Giác mạc thực ra đảm nhận phần lớn công việc hội tụ, còn thuỷ tinh thể lo phần điều chỉnh tinh — điều này quan trọng khi nói về các phẫu thuật khúc xạ.

Võng mạc — nơi chuyển ánh sáng thành tín hiệu

• Chứa hai loại tế bào cảm thụ chính.
• Tế bào nón — phụ trách màu sắc và chi tiết, cần nhiều ánh sáng.
• Tế bào que — nhạy với ánh sáng yếu nhưng không phân biệt màu.
• Tế bào nón tập trung ở điểm vàng, vùng nhìn rõ nhất.

Đây là lý do ban đêm mọi thứ trông xám xịt: bạn đang nhìn bằng tế bào que.

Vì sao phải nhìn thẳng mới rõ

• Vùng nhìn rõ chỉ chiếm một phần rất nhỏ của tầm nhìn.
• Phần còn lại độ phân giải thấp hơn nhiều.
• Mắt liên tục di chuyển để quét cảnh vật.
• Não ghép các mảnh đó lại thành cảm giác nhìn rõ toàn bộ.

Cảm giác bạn đang nhìn rõ cả khung cảnh là một sản phẩm của não, không phải thực tế quang học.

Điểm mù

• Nơi dây thần kinh thị giác rời khỏi võng mạc không có tế bào cảm thụ.
• Mỗi mắt đều có một điểm mù thật sự.
• Nhưng ta không bao giờ thấy một lỗ đen trong tầm nhìn.
• Não tự điền vào bằng thông tin xung quanh.

Đây là bằng chứng rõ nhất cho thấy não không chỉ truyền tải mà còn suy diễn.

Não làm gì với tín hiệu

• Tín hiệu đi tới vùng vỏ não thị giác ở phía sau đầu.
• Nhiều vùng khác nhau xử lý màu, chuyển động, hình dạng, khuôn mặt.
• Thông tin từ hai mắt được ghép để tạo cảm giác chiều sâu.
• Kinh nghiệm và kỳ vọng ảnh hưởng tới điều bạn thấy.

Điểm cuối giải thích các ảo giác thị giác: chúng khai thác chính các quy tắc mà não dùng để suy diễn.

Thích nghi với bóng tối

• Cần thời gian để mắt điều chỉnh khi vào chỗ tối.
• Đồng tử giãn ra trong vài giây.
• Nhưng tế bào que cần lâu hơn nhiều để đạt độ nhạy tối đa.
• Một luồng sáng mạnh làm mất phần lớn sự thích nghi đó.

Đây là lý do nhìn điện thoại ban đêm làm mắt khó thích nghi lại với bóng tối.

Nhìn xa và nhìn gần

• Thuỷ tinh thể đổi hình dạng để điều chỉnh tiêu cự.
• Cơ quanh thuỷ tinh thể làm việc này.
• Theo tuổi, thuỷ tinh thể cứng dần và khả năng này giảm.
• Đó là lý do phần lớn người trên bốn mươi tuổi cần kính đọc sách.

Hiện tượng này là quá trình bình thường của tuổi, không phải bệnh.

Nhìn màu

• Có ba loại tế bào nón nhạy với các vùng bước sóng khác nhau.
• Não so sánh tín hiệu từ ba loại để suy ra màu.
• Màu không có sẵn trong ánh sáng — nó là cách não diễn giải bước sóng.
• Rối loạn sắc giác xảy ra khi một loại tế bào nón hoạt động bất thường.

Điểm thứ ba đáng suy nghĩ: màu sắc là trải nghiệm trong não, không phải thuộc tính của vật.

Vì sao mắt mỏi khi nhìn màn hình

• Nhìn gần lâu làm cơ điều tiết căng liên tục.
• Tần suất chớp mắt giảm đáng kể khi tập trung.
• Ít chớp làm màng phim nước mắt bay hơi, gây khô.
• Ánh sáng và độ tương phản không phù hợp làm nặng thêm.

Điểm thứ hai là nguyên nhân chính của cảm giác khô rát — không phải bản thân ánh sáng xanh như nhiều quảng cáo nói.

Quy tắc nghỉ mắt

• Sau mỗi khoảng làm việc, nhìn ra xa vài chục giây.
• Chớp mắt có ý thức khi làm việc lâu.
• Đặt màn hình hơi thấp hơn tầm mắt.
• Bảo đảm ánh sáng phòng đủ, tránh chói.
• Dùng nước mắt nhân tạo nếu khô nhiều, sau khi hỏi dược sĩ.

Những gì bảo vệ mắt lâu dài

• Đeo kính râm chống tia cực tím khi ra nắng gắt.
• Không hút thuốc.
• Kiểm soát huyết áp và đường huyết.
• Ăn đa dạng, nhiều rau lá xanh đậm.
• Khám mắt định kỳ, đặc biệt sau tuổi trung niên.

Điểm thứ ba đáng nhấn mạnh: đái tháo đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương mắt có thể phòng được.

Khi nào cần đi khám ngay

• Mất thị lực đột ngột.
• Thấy chớp sáng hoặc nhiều đốm đen mới xuất hiện.
• Như có màn che một phần tầm nhìn.
• Đau mắt dữ dội kèm nhìn mờ.
• Nhìn đôi mới xuất hiện.

Những dấu hiệu này có thể là cấp cứu nhãn khoa — đừng chờ xem có tự hết không.

Tóm lại

Mắt thu ánh sáng nhưng não mới dựng nên hình ảnh — điểm mù là bằng chứng rõ nhất, vì não tự lấp đầy nó. Vùng nhìn rõ chỉ chiếm phần rất nhỏ của tầm nhìn, cảm giác thấy rõ cả khung cảnh là sản phẩm của não. Mỏi mắt khi dùng màn hình chủ yếu do giảm chớp mắt gây khô, không phải do ánh sáng xanh. Và mất thị lực đột ngột là cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp