Ngứa: cơ chế và vòng lặp ngứa gãi

Ngứa nghe như vấn đề nhỏ nhưng ngứa mạn tính ảnh hưởng tới giấc ngủ và chất lượng sống không kém gì đau.

Ngứa có đường dẫn truyền riêng

• Không phải dạng nhẹ của đau.
• Có loại sợi thần kinh riêng.
• Nhưng hai hệ thống có tương tác với nhau.
• Đó là lý do kích thích đau nhẹ như gãi làm át cảm giác ngứa.

Vòng lặp ngứa gãi

• Gãi tạo cảm giác dễ chịu trong vài giây.
• Nhưng làm tổn thương hàng rào da.
• Tổn thương giải phóng thêm chất gây ngứa.
• Da viêm lại càng nhạy cảm hơn.
• Kết quả là ngứa nhiều hơn trước.

Hiểu vòng lặp này quan trọng: không gãi không phải chuyện ý chí mà cần thay bằng biện pháp khác.

Cách thay thế việc gãi

• Chườm mát lên vùng ngứa.
• Vỗ nhẹ thay vì cào.
• Bôi dưỡng ẩm để trong tủ lạnh cho mát.
• Cắt móng tay ngắn.
• Đeo găng mỏng khi ngủ nếu gãi trong lúc ngủ.

Dòng thứ ba kết hợp hai tác dụng: lạnh làm át ngứa và dưỡng ẩm phục hồi hàng rào da.

Da khô — nguyên nhân phổ biến nhất

• Hàng rào da suy yếu làm dây thần kinh dễ bị kích thích.
• Phổ biến ở người cao tuổi do da mỏng và ít dầu hơn.
• Mùa lạnh và phòng điều hoà làm nặng thêm.
• Tắm nước quá nóng và xà phòng mạnh làm mất lớp dầu bảo vệ.

Cách chăm sóc da khô

• Tắm nước ấm vừa, không quá nóng.
• Tắm ngắn, không ngâm lâu.
• Dùng sữa tắm dịu nhẹ, không xà phòng mạnh.
• Bôi dưỡng ẩm ngay khi da còn hơi ẩm sau tắm.
• Bôi đều đặn hằng ngày, không chờ tới khi ngứa.
• Dùng máy tạo ẩm nếu phòng khô.

Dòng thứ tư quan trọng: bôi trong vài phút sau tắm giữ được nước trong da hiệu quả hơn nhiều.

Vì sao ngứa nặng về đêm

• Ban ngày có nhiều việc phân tán sự chú ý.
• Nhiệt độ da tăng nhẹ về đêm.
• Một số chất trong cơ thể thay đổi theo nhịp ngày đêm.
• Nằm yên làm cảm giác nổi bật hơn.

Biện pháp: bôi dưỡng ẩm trước khi ngủ, phòng mát, mặc đồ cotton rộng.

Các nguyên nhân khác

• Dị ứng tiếp xúc với hoá chất, kim loại, cây cỏ.
• Chàm và viêm da cơ địa.
• Mày đay.
• Nhiễm nấm da.
• Ghẻ.
• Côn trùng đốt.
• Phản ứng với thuốc.

Dòng thứ năm đáng chú ý: ghẻ gây ngứa dữ dội về đêm và lây trong gia đình — cần điều trị cho cả nhà.

Ngứa không có ban

Đây là tình huống cần lưu ý:

• Ngứa toàn thân mà da nhìn bình thường.
• Có thể liên quan tới bệnh gan, bệnh thận, bệnh tuyến giáp.
• Một số bệnh về máu cũng gây ngứa.
• Thiếu sắt cũng có thể gây ngứa.

Nếu ngứa toàn thân kéo dài mà không có tổn thương da, hãy đi khám để được đánh giá.

Về thuốc kháng histamin

• Hiệu quả với ngứa do mày đay và dị ứng.
• Ít hiệu quả với ngứa do da khô hoặc nguyên nhân khác.
• Loại gây buồn ngủ có thể giúp ngủ nhưng ảnh hưởng ban ngày.
• Hãy hỏi dược sĩ về loại phù hợp.

Dòng thứ hai giải thích vì sao có người uống thuốc dị ứng mà không đỡ ngứa.

Về kem có corticoid

• Hiệu quả với ngứa do viêm.
• Nhưng không nên tự dùng kéo dài.
• Dùng lâu làm mỏng da và có tác dụng không mong muốn khác.
• Không dùng trên mặt hoặc vùng da mỏng mà chưa hỏi ý kiến.
• Không dùng khi nghi nhiễm nấm — có thể làm nặng thêm.

Dòng cuối là sai lầm phổ biến: bôi kem corticoid lên nấm da làm tổn thương lan rộng hơn.

Ngứa trong thai kỳ

• Da căng giãn gây ngứa nhẹ là thường gặp.
• Nhưng ngứa dữ dội ở lòng bàn tay bàn chân cần được khám.
• Đó có thể là dấu hiệu vấn đề về gan mật trong thai kỳ.

Đây là tình huống cần nói với bác sĩ sản ngay, không nên chờ.

Ngứa ở người cao tuổi

• Rất phổ biến do da mỏng và khô hơn.
• Tắm quá thường xuyên và nước quá nóng làm nặng thêm.
• Nhiều thuốc có thể gây ngứa.
• Cũng cần loại trừ nguyên nhân bên trong.

Với người cao tuổi, giảm tần suất tắm xà phòng toàn thân và tăng dưỡng ẩm thường cải thiện rõ.

Chọn sản phẩm dưỡng ẩm

• Loại đặc thường giữ ẩm tốt hơn loại lỏng.
• Không hương liệu thì ít gây kích ứng hơn.
• Bôi lượng đủ, không quá ít.
• Bôi ít nhất hai lần mỗi ngày với da rất khô.

Hãy hỏi dược sĩ nếu bạn không chắc loại nào phù hợp với da mình.

Khi nào cần đi khám

• Ngứa kéo dài không đáp ứng với chăm sóc cơ bản.
• Ngứa toàn thân không có ban.
• Kèm vàng da, sụt cân, sốt.
• Ảnh hưởng tới giấc ngủ.
• Có tổn thương da lan rộng.
• Nhiều người trong nhà cùng ngứa.

Dòng cuối gợi ý nguyên nhân lây như ghẻ và cần điều trị đồng thời.

Tóm lại

Ngứa có đường dẫn truyền riêng, và gãi tạo vòng lặp vì làm tổn thương da rồi giải phóng thêm chất gây ngứa. Thay gãi bằng chườm mát và dưỡng ẩm để tủ lạnh. Da khô là nguyên nhân phổ biến nhất — bôi dưỡng ẩm ngay sau tắm khi da còn ẩm là hiệu quả nhất. Và ngứa toàn thân không có ban cần được khám vì có thể liên quan tới bệnh bên trong.

Câu hỏi thường gặp