Khám sàng lọc giác quan: nên làm gì và khi nào

Đặc điểm chung của nhiều vấn đề giác quan là chúng tiến triển âm thầm. Đến khi có triệu chứng thì tổn thương đã nhiều.

Vì sao sàng lọc quan trọng

• Tăng nhãn áp không đau, không mờ ở giai đoạn đầu.
• Bệnh võng mạc do đái tháo đường không có triệu chứng sớm.
• Nghe kém diễn ra quá chậm để tự nhận ra.
• Trẻ nhỏ không biết mình nhìn hay nghe kém.
• Phát hiện sớm thường cho kết quả tốt hơn nhiều.

Dòng thứ tư là lý do sàng lọc ở trẻ đặc biệt quan trọng: trẻ không có gì để so sánh.

Trẻ sơ sinh

• Sàng lọc thính lực sơ sinh — phát hiện nghe kém bẩm sinh.
• Khám mắt cơ bản tìm đục thuỷ tinh thể bẩm sinh và bất thường khác.
• Cả hai đều ảnh hưởng tới phát triển nếu không xử lý sớm.

Với thính lực, phát hiện và can thiệp sớm quyết định khả năng phát triển ngôn ngữ của trẻ.

Trẻ nhỏ và tuổi học đường

• Kiểm tra thị lực trước khi vào lớp một.
• Kiểm tra định kỳ trong những năm học.
• Đánh giá khi có dấu hiệu nghi ngờ.
• Kiểm tra thính lực khi trẻ chậm nói hoặc học kém.

Dòng cuối quan trọng: một trẻ bị coi là lơ đãng có thể đang nghe kém.

Dấu hiệu ở trẻ cần cho đi khám

• Nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn.
• Ngồi rất sát tivi hoặc sách.
• Dụi mắt nhiều, hay đau đầu.
• Một mắt lệch hướng.
• Không quay đầu về phía tiếng gọi.
• Chậm nói hoặc phát âm không rõ.
• Hay hỏi lại.

Dòng thứ tư cần được khám sớm: lác ở trẻ không tự hết và ảnh hưởng tới phát triển thị giác.

Người trưởng thành

• Khám mắt định kỳ, tần suất tăng dần theo tuổi.
• Đo thính lực một lần để có mốc so sánh.
• Sớm hơn nếu có tiền sử gia đình về bệnh mắt.
• Sớm hơn nếu làm việc nơi ồn.

Dòng thứ hai hữu ích hơn nhiều người nghĩ: có kết quả nền giúp phát hiện thay đổi sớm về sau.

Sau tuổi trung niên

• Khám mắt định kỳ gồm cả đo nhãn áp và khám đáy mắt.
• Kiểm tra thính lực khi bắt đầu thấy khó nghe.
• Đánh giá thăng bằng nếu hay loạng choạng.
• Không chờ tới khi có triệu chứng rõ.

Dòng đầu tiên quan trọng: khám mắt không chỉ là đo độ kính.

Người đái tháo đường

Đây là nhóm cần chú ý nhất:

• Khám đáy mắt định kỳ theo chỉ định.
• Kiểm tra bàn chân định kỳ.
• Tự kiểm tra bàn chân hằng ngày.
• Báo ngay khi có thay đổi về thị lực.

Bệnh võng mạc do đái tháo đường có thể xử lý được nếu phát hiện sớm — nhưng nó không có triệu chứng ở giai đoạn đó.

Người làm nghề có nguy cơ

• Làm việc nơi ồn: đo thính lực định kỳ.
• Tiếp xúc hoá chất: khám mắt và da theo hướng dẫn.
• Công việc đòi hỏi thị lực tốt: kiểm tra theo quy định.
• Lái xe: kiểm tra thị lực định kỳ.

Khi nào không nên chờ lịch định kỳ

• Mất thị lực đột ngột.
• Nghe kém đột ngột, nhất là một bên.
• Chóng mặt mới xuất hiện.
• Đau mắt hoặc đau tai nhiều.
• Bất kỳ thay đổi đột ngột nào.

Những tình huống này cần khám ngay, không chờ tới hẹn.

Chuẩn bị khi đi khám

• Mang kính hoặc máy trợ thính đang dùng.
• Danh sách thuốc đang dùng.
• Ghi lại triệu chứng và thời gian xuất hiện.
• Thông tin về tiền sử gia đình.
• Kết quả khám lần trước nếu có.

Dòng thứ tư đáng chú ý: nhiều bệnh mắt và tai có yếu tố di truyền rõ.

Một lưu ý về khám mắt

• Nếu được nhỏ thuốc giãn đồng tử, mắt sẽ mờ và chói vài giờ.
• Không nên tự lái xe về.
• Mang theo kính râm.
• Hỏi trước xem lần khám đó có giãn đồng tử không.

Về sàng lọc miễn phí và chương trình cộng đồng

• Có giá trị phát hiện ban đầu.
• Nhưng không thay thế khám đầy đủ.
• Nếu kết quả bất thường, cần khám chuyên khoa.
• Cẩn thận với chương trình chủ yếu để bán sản phẩm.

Ghi lại kết quả để theo dõi

• Giữ bản sao kết quả đo thị lực và thính lực.
• So sánh giữa các lần khám quan trọng hơn con số một lần.
• Mang theo khi đổi cơ sở khám.
• Ghi cả ngày tháng và nơi khám.

Xu hướng thay đổi theo thời gian cho bác sĩ nhiều thông tin hơn một kết quả đơn lẻ.

Khi kết quả sàng lọc bất thường

• Sàng lọc không phải chẩn đoán.
• Kết quả bất thường cần được khám chuyên khoa xác nhận.
• Đừng hoảng nhưng cũng đừng bỏ qua.
• Hẹn khám sớm thay vì chờ xem.

Dòng thứ ba cân bằng: sàng lọc có thể dương tính giả, nhưng cũng có thể phát hiện đúng vấn đề cần xử lý.

Với người chăm sóc

• Người cao tuổi ít chủ động kêu về giác quan.
• Để ý dấu hiệu gián tiếp trong sinh hoạt.
• Sắp xếp và đưa đi khám.
• Ghi lại kết quả để theo dõi thay đổi.

Tóm lại

Nhiều vấn đề giác quan không có triệu chứng ở giai đoạn sớm, khi điều trị hiệu quả nhất — nên sàng lọc là cách duy nhất phát hiện kịp. Trẻ không biết mình nhìn hay nghe kém vì không có gì so sánh. Đo thính lực một lần để có mốc nền hữu ích hơn nhiều người nghĩ. Và người đái tháo đường cần khám đáy mắt định kỳ kể cả khi nhìn vẫn bình thường.

Câu hỏi thường gặp