Da cảm nhận thế nào: giác quan lớn nhất của cơ thể

Da là cơ quan lớn nhất của cơ thể và cũng là giác quan ít được nghĩ tới nhất — cho tới khi nó có vấn đề.

Nhiều loại thụ thể khác nhau

• Thụ thể cảm nhận chạm nhẹ và kết cấu.
• Thụ thể cảm nhận áp lực sâu.
• Thụ thể cảm nhận rung.
• Thụ thể cảm nhận căng giãn của da.
• Thụ thể nhiệt độ — riêng cho nóng và lạnh.
• Đầu tận thần kinh cảm nhận đau.

Xúc giác không phải một giác quan mà là một nhóm giác quan cùng nằm trên da.

Mật độ khác nhau theo vùng

• Đầu ngón tay, môi, lưỡi có mật độ thụ thể rất cao.
• Lưng, đùi, bắp chân có mật độ thấp hơn nhiều.
• Đây là lý do đầu ngón tay phân biệt được chi tiết rất nhỏ.

Bạn có thể tự kiểm chứng: hai đầu bút chạm cách nhau vài milimet ở đầu ngón tay cảm nhận là hai điểm, nhưng ở lưng thì cảm nhận là một.

Bản đồ trên vỏ não

• Não có một vùng chuyên xử lý cảm giác từ da.
• Vùng này được tổ chức theo bản đồ cơ thể.
• Nhưng bản đồ không theo tỷ lệ kích thước thật.
• Bàn tay và mặt chiếm diện tích rất lớn.

Diện tích vỏ não dành cho một vùng tương ứng với độ nhạy chứ không phải kích thước — ngón tay chiếm nhiều hơn cả đùi.

Hiện tượng thích nghi

• Thụ thể ngừng báo tín hiệu khi kích thích không đổi.
• Đây là lý do không cảm thấy quần áo đang mặc.
• Nhưng vẫn cảm nhận ngay khi có thay đổi.
• Cơ chế này giúp não tập trung vào thông tin mới.

Nếu thụ thể không thích nghi, mọi tiếp xúc liên tục sẽ làm ta không chú ý được gì khác.

Cảm giác nhiệt độ là tương đối

• Da cảm nhận thay đổi nhiệt độ hơn là nhiệt độ tuyệt đối.
• Cùng một nước có thể thấy nóng hoặc mát tuỳ tay đang ở nhiệt độ nào.
• Thử nghiệm cổ điển: một tay trong nước lạnh, tay kia trong nước ấm, rồi cùng nhúng vào nước thường.
• Hai tay sẽ cho hai cảm giác trái ngược.

Điều này giải thích vì sao không thể đánh giá nhiệt độ nước tắm cho trẻ bằng tay vừa rửa bát nước nóng.

Cảm giác ngứa

• Có đường dẫn truyền riêng, không phải dạng nhẹ của đau.
• Gãi tạo cảm giác dễ chịu vì kích thích cảm giác khác lấn át.
• Nhưng gãi làm tổn thương da và giải phóng chất gây ngứa thêm.
• Kết quả là vòng lặp ngứa gãi ngứa.

Cách phá vòng lặp: chườm mát, dưỡng ẩm, và điều trị nguyên nhân thay vì gãi.

Cảm giác vuốt ve nhẹ

• Có một loại sợi thần kinh riêng phản ứng với vuốt ve nhẹ, chậm.
• Nó dẫn truyền chậm và đi tới vùng não liên quan tới cảm xúc.
• Đây là cơ sở sinh học của cảm giác dễ chịu khi được ôm hay vuốt.
• Loại tiếp xúc này có vai trò trong gắn kết xã hội.

Đây là lý do tiếp xúc thân thể có tác động lên tâm trạng, không chỉ là chuyện tâm lý.

Cảm giác vị trí cơ thể

• Ngoài da còn có thụ thể trong cơ, gân, khớp.
• Chúng báo vị trí và chuyển động của các phần cơ thể.
• Nhờ đó ta biết tay mình đang ở đâu mà không cần nhìn.
• Đây là giác quan ít được nhắc nhưng thiết yếu cho vận động.

Thử nhắm mắt và chạm ngón trỏ vào mũi — khả năng làm được điều đó đến từ giác quan này.

Da không chỉ cảm nhận

• Bảo vệ khỏi vi khuẩn và tác nhân bên ngoài.
• Điều hoà nhiệt độ cơ thể.
• Ngăn mất nước.
• Tổng hợp vitamin D khi có ánh nắng.

Xúc giác ở trẻ sơ sinh

• Là một trong những giác quan phát triển sớm nhất.
• Trẻ khám phá thế giới bằng miệng và bàn tay.
• Vùng miệng có mật độ thụ thể rất cao ở trẻ nhỏ.
• Đây là lý do trẻ cho mọi thứ vào miệng.

Dòng cuối có hệ quả an toàn: cần để vật nhỏ xa tầm tay trẻ vì đó là cách trẻ tìm hiểu đồ vật.

Khi xúc giác quá nhạy

• Một số người rất khó chịu với nhãn mác, đường may, chất liệu thô.
• Điều này có thật và không phải làm nũng.
• Ở trẻ, nó có thể ảnh hưởng tới việc mặc quần áo và ăn uống.
• Nếu ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, nên được đánh giá chuyên môn.

Điều chỉnh đơn giản như cắt nhãn áo hoặc chọn chất liệu mềm có thể giúp rất nhiều.

Thay đổi theo tuổi

• Mật độ thụ thể giảm dần.
• Da mỏng và khô hơn.
• Cảm nhận nhiệt độ kém chính xác hơn.
• Nguy cơ bỏng tăng vì phát hiện nóng chậm hơn.

Dòng cuối là vấn đề an toàn thật với người cao tuổi — nhiệt độ nước tắm và túi chườm cần được kiểm tra bằng nhiệt kế.

Khi nào cần đi khám

• Tê bì kéo dài ở tay chân.
• Mất cảm giác ở một vùng.
• Cảm giác kiến bò, châm chích dai dẳng.
• Đau không rõ nguyên nhân.
• Không cảm nhận được nóng lạnh ở bàn chân.

Dòng cuối đặc biệt quan trọng với người đái tháo đường — sẽ nói kỹ ở bài riêng.

Tóm lại

Xúc giác không phải một giác quan mà là nhiều loại thụ thể cùng nằm trên da. Diện tích vỏ não dành cho một vùng tương ứng với độ nhạy chứ không phải kích thước. Da cảm nhận thay đổi nhiệt độ hơn là nhiệt độ tuyệt đối, nên không thể dùng tay đánh giá nước tắm cho trẻ sau khi vừa chạm nước nóng. Và có loại sợi thần kinh riêng cho vuốt ve nhẹ, nối tới vùng cảm xúc.

Câu hỏi thường gặp